Allerzielen

Er is geen ontkomen aan: vandaag ga ik in de vroegte naar je graf. Het is 2 november, Allerzielen. Zoals altijd als ik ervoor sta, komt een beeld in me op waarin je rustig op een rieten stoeltje zit, op een wolk, aan het begin van een wit universum. Het zal mijn archetypische voorstelling van de hemel zijn. Je kijkt vriendelijk en belangstellend. Meer dan in de eerste maanden na je dood zie ik je wat rondwandelen in de witte nevelen. Ik vraag me af of je mijn vriend Wayne Roberts al bent tegen gekomen, hij stierf enkele dagen na jou, dus het kan haast niet missen. Wayne, Canadese oervader van stadslandbouw en wereldwijde inspirator van de urban food policy, was een zachtaardige, humoristische en wijze man. Ik denk dat hij geniet van jouw frisse branie en nieuwsgierige geest. En ik houd me vast aan de gedachte dat hij nu jouw mentor is daarboven. Dat jullie samen de kanotrip doen waarvoor hij ons jaren geleden had uitgenodigd.

Je zult nog meer bekenden van me tegenkomen in de nevelen. Deze week stierf Florian de Clercq, eigenaar van landgoed de Olmenhorst, te Lisserbroek. Jij hebt er ook gewandeld en kilo’s appels en peren geplukt, het fruit waar de Olmenhorst wijd en zijd bekend om staat. Na een onvoorstelbaar kort ziekbed werd alvleesklierkanker hem fataal. Met hem werkte ik samen aan buurderij Haarlemmermeer-Zuid: een voorstel voor gebiedsbeheer waarin zijn bedrijf samen met dat van buurman akkerbouwer Jan Ham en buurman kunstgaleriehouder Gertjan van Maris een aantrekkelijk productie- en recreatiegebied in één zou worden. Het is een van de meeste vreugdevolle en inspirerende projecten waar ik aan gewerkt heb. Vanwege de spirit van deze drie heren, die altijd oog hadden voor het grotere regionale belang waar hun eigen bedrijven een bijdrage aan konden leveren. Ik kreeg kippenvel toen Jan Ham op de begrafenis sprak over de vraag die hen leidde: ‘wat vraagt de samenleving van ons?’ En: ‘wat is dan hierin de rol van ons agrarisch bedrijf?’ Kippenvel, want wat betekenen deze vragen voor mij? Kan ik luisteren naar wat de samenleving mij vraagt? En wat is mijn rol dan hierin? Kan het antwoord liggen in die subtiele afstemming? En, nog spannender, durf ik het antwoord dan ook te aanvaarden? Florians overlijden raakte me meer dan ik verwachtte, en ben blij dat ik hem nog heb kunnen spreken vlak voor zijn sterven. Hij kan je alles vertellen over het snoeien van appelbomen – en het eten van appeltaart. En jij kunt hem misschien laten zien wat het is om je nergens druk over te maken en overal op een zachte manier de draak mee te steken.

Je zult ook Seb Waterreus tegenkomen. Seb was een jonge student, die in mei dit jaar uit het raam viel van zijn Amsterdamse studentenkamer, van 3-hoog. Het raam had enkelglas. Titia en ik hebben zijn ouders ontmoet, het was fijn om met ze te spreken. Seb’s ouders en vrienden maken zich er nu hard voor dat woningen versneld valbeveiliging krijgen. Via hen weet ik nu dat enkelglas ramen, behalve een bron van energieverlies, ook nauwelijks tegen een stootje kunnen. Verhuurders van appartementen hoeven er wettelijk niets aan te doen, maar moreel gezien wel. Vanuit jouw hoge venster op het leven zijn ramen natuurlijk onzinnig. Maar voor ons op aarde is de grond, hoe zal ik het zeggen, …gewoon hard.

Jouw overlijden is onderdeel geworden van het programma ’Ik steek een kaarsje op voor…’, van KRO-NCRV, ter gelegenheid van Allerzielen. Bij een van de opnamedagen ontmoetten we enkele van de nabestaanden van de andere overledenen voor wie aandacht is in het programma. Aan de ene kant is er zoveel leed dat ik herken, zoveel mooie mensen die onterecht en onverwacht aan hun eind komen, mensen met een verhaal die veel gaven aan hun omgeving. Aan de andere kant zie ik de veerkracht in hen, en in hun nabestaanden. Manu Keirse, de Vlaamse rouwspecialist, gaf na de uitzending een erg mooie en verfrissende samenvatting van wat veerkracht is: ‘de creativiteit om je verdriet te doorleven in een samenleving die er niet altijd voor open staat, en je geleidelijk weer in het leven te plaatsen. Stap voor stap.’

Stap voor stap. Al die doden, al die tegenslag in mijn directe omgeving – en dan heb ik nog niet alles benoemd. De chaos in de maatschappij op zoveel vlakken die me raakt. Ik voel de neiging om mezelf hiervan af te wenden, uit zelfbehoud. En tegelijk ook de sterke wens om mijn hart open te houden. Dat kan alleen, zo besef ik elke dag meer, door mijn aandacht te focussen, het sober te houden. En elke keer dat ik mediteer of een oefening doe, komt hetzelfde antwoord boven op de vraag: hoe moet ik het doen? Dit dus: stap voor stap.